یکی از مراحل بررسی علل ناباروری انجام آزمایش اسپرم است.  در آزمایش اسپرم، اسپرم های شما از نظر توانایی های مختلف که به توان باروری مربوط است بررسی شده و نتیجه این آزمایش در مراحل درمان ناباروری بسیار مهم است. 

آنالیز اسپرم :

آنالیز اسپرم شوهر از این جهت که بخش عمده ای از علل ناباروری ناشی از ناهنجاری های اسپرم در مردان می باشد آزمایش مهمی به شمار می رود . از طریق آنالیز اسپرم ، تعداد ( شمارش ) ، میزان تحرک ، شکل سلول های جنسی مرد و سایر عواملی که می توانند توانایی اسپرم را در بارور سازی تخمک تحت تاثیر قرار دهند مورد ارزیابی قرار می گیرد .

برای دستیابی به نتیجه مطمئن ممکن است لازم باشد که این آزمایش در چند نوبت انجام گردد . همچنین در صورت وجود ناهنجاری در وضعیت اسپرم در شوهر ، ممکن است آزمایشات تخصصی دیگری نیز الزامی تشخیص داده شود .

غیر طبیعی بودن انالیز مایع منی به سادگی احتمال کاهش باروری را مطرح میکند. مطابق مقادیر مشخص شده سازمان بهداست جهانی شاخص های حداقل طبیعی کیفیت مایع منی مطابق زیر میباشد.
از بین این مقادیر حرکت اسپرم بیش از بقیه با میزان باروری مرتبط است و از اهمیت بیشتری برخوردار میباشد.
Ejaculation volume: 1.5-5.5 ml
Sperm Concentration: 20million sperm/ml
Motility > 50%
Forward progression: 2 on scale
Morphology: > 30% WHO normal forms
No agglutination, no increased viscosity

مقادیر بالا حداقل مقادیر طبیعی بوده.

بهترین زمان آزمایش اسپرم ؟
برای انجام آزمایش اسپرم بهتر است بین دو تا هفت روز قبل از انجام آزمایش انزال یا نزدیکی رخ نداده باشد (زمان ایده آل ۲۴ تا ۴۸ ساعت می باشد).چنانچه هر یک از شرایط زیر باشد بهتر است آزمایش اسپرم انجام نشود :

مصرف کافئین، الکل، کوکائین، ماریجوآنا یا تنباکو
سرد شدن نمونه منی. سرد شدن باعث کاهش حرکت اسپرم ها میشود و میتواند دقت آزمایش را کاهش دهد.
مصرف داروهایی نظیر سایمتیدین، هورمونهای مردانه و زنانه (تستوسترون و استروژن)، سولفاسالازین، نیتروفورانتوئین و برخی دیگر از داروهای شیمیایی
قرار گرفتن در معرض اشعه اکس، رادیوتراپی و مواد شیمیایی نظیر حشره کش ها و یا استفاده از کاندوم های محتوی مواد تاخیری و کشنده ی اسپرم و یا گرمای زیاد.
آزمایش اسپرم چگونه انجام میشود ؟
بهتر است نمونه با دست و با روش تحریک مصنوعی (masturbation) و بدون بکار بردن صابون یا مواد لغزنده کننده که می توانند اسپرم کش باشند تهیه شود. به هیچ عنوان از کاندوم برای جمع آوری نمونه نباید استفاده نمود. البته در برخی مراکز کاندوم های مخصوص بدون مواد آسیب رسان به اسپرم ها وجود دارد، که می توان با سهولت بیشتری نمونه داد. اگر نمونه با روش نزدیکی تهیه شود، احتمال آلودگی نمونه با ترشحات واژن و نتایج کاذب وجود دارد. دقت شود که تمام نمونه در ظرف ریخته شود و بهتر است با در دست گرفتن ظرف نمونه گیری دمای آن را به دمای بدن نزدیک نمود.

آزمایش اسپرم (اسپرموگرام ) در خانه چگونه انجام میشود ؟
در آزمایشگاه های مراکز ناباروری معمولا اتاق ویژه نمونه گیری در اختیار زوجین قرار می گیرد، اما اگر نمونه دادن در این مکان ها دشوار باشد، میتوان نمونه را در منزل تهیه نمود و کمتر از نیم ساعت در دمای بدن (ظرف نمونه چسبیده به بدن)، آن را به آزمایشگاه رساند.ظرف نمونه گیری باید از آزمایشگاه گرفته شود و کاملا تمیز باشد. دهانه ظرف نیز باید به اندازه کافی گشاد باشد. نمونه باید حداکثر طی یک ساعت پس از انزال مورد بررسی قرار گیرد.

حجم مایع منی ( Ejaculation volume)در آزمایش اسپرم چقدر باید باشد ؟
حجم مایع منی باید حداقل ۲ سی سی باشد . حجم کم مایع منی میتواند به علت انسداد سیستم جمع آوری اسپرم ، کمبود هورمون اندروژنی و یا انزال رتروگراد(به عقب) مایع منی باشد.

خواص فیزیکی و انالیز نتایج:
مایع منی تازه به صورت لخته میباشد که در مدت ۵ تا۳۰ دقیقه بعد از انزال مایع میشود. بعد از مایع شدن ویسکوزیته ان اندازه گیری میشود. حجم مایع منی باید حداقل ۱٫۵ سی سی باشد. حجم کمتر از این در مقابل اسیدیته واژن به اندازه کافی حالت بافری نداشته.
حجم کم مایع منی میتواند به علت انسداد. جمع اوری ناقص کمبود اندروژنی و یا انزال رتروگراد(به عقب) مایع منی باشد. حرکت اسپرم مهمترین معیار سنجش کیفیت مایع منی و میزان باروری به حساب میاد و بایستی ۱-۳ ساعت بعید از جمع اوری مایع منی بررسی شود.اینکه اسپرمی که حرکت نمی کند مرده یا زنده است نیز اهمیت دارد که با تست تورم هیپو اسموتیک انجام شده.
کیفیت حرکت باید حداقل ۲ باشد. (۴ خیلی خوب و ۰ بی حرکت است).
در غلظت های کم اسپرم اندازه گیری تستوسترون و اف اس هاش باید صورت گیرد.
گلبول های سفید بطور طبیعی در مایع منی وجود دارد ولی وقتی مقادیر ان بیش از ۱ میلیون در میلی لیتر باشد ممکن است نقش مهمی در ناباروری داشته باشد و به بررسی های بیشتر نیاز دارد.

آنالیز اسپرم با رایانه:
با استفاده از رایانه میتوان موتیلیتی و غلظت و سرعت حرکت اسپرم را بررسی کرد. و با بررسی اشکال هسته می توان شکل اسپرم را نیز تحلیل کرد.
این روش هنگامی که تعداد زیادی اپ÷رم بد شکل داریم تعداد اسپرم ها را به اشتباه زیاد نشان میدهد. و غلضت را بیشتر و موتیلیتی رو کمتر نشان میدهد.
فروکتوز در مایع منی:
مایع منی حاوی فروکتوز میباشد.(نوعی قند بسیار شیرین). این فروکتوز از قسمتی به نام سمینال وزیکول ها منشا میگیرد. در صورت کم بودن مایع منی و یا عدم وجود اسپرم (ازواسپرمی) اندازه گیری فروکتور مایع منی و انالیز ادرار باید انجا م شود.
انالیز ادرار بعد از انزال جهت بررسی وجود اسپرم در ادرار در تشخیص انزال رو به عقب نقش بسزایی دارد. این کار در بیماران دیابتی با حجم کم مایه منی و افرادی که جراحی های لگن انجام داده باید انجام شود.

کشت مایع منی:
مایع منی هنگام عبور معمولا با باکتریهای مجرا الوده شده بنابر این کشت مایع منی به صورت روتین انجام نشده.
و در صورت شک به عفونت مجاری تناسلی میتوان از این روش استفاده کرد.
در موارد زیر میتوانیم از کشت استفاده کنیم:
سابقه عفونت مجاری
ترشح غیر طبیعی پروستات
پیو اسپرمی

رنگ غیر عادی مایع منی قرمز- قهوه ای- صورتی- هست

% Motility

% Morphology

Concentration

FSC

MSC

SMI

نتیجه

بالاتر از ۵۰

بالاتر از ۳۰

بالاتر از ۶۰

بالاتر از ۱۳

بالاتر از ۲۶

بالاتر از ۱۶۰

خوب

۵۰ – ۳۰

۳۰ – ۲۰

۶۰ – ۲۰

۱۳ – ۳

۲۶ – ۱۰

۱۶۰ – ۸۰

نرمال

۳۰ – صفر

۲۰ – صفر

۲۰ – صفر

۳ – صفر

۱۰ – صفر

کمتر از ۸۰

ضعیف

توضیحات

Concentration  :

غلظت اسپرم های زنده در واحد حجم – میلی لیتر
% Motility  :

درصد اسپرم های متحرک
% Morphology  :

درصد اسپرم های دارای مورفولوژی نرمال
Functional Sperm Concentration = FSC  :

غلظت اسپرم های دارای مورفولوژی نرمال و حرکت پیشرونده گرید ۳ و ۴ معادل a , b در واحد حجم – میلی لیتر
Motile Sperm Concentration = MSC  :

غلظت اسپرم های دارای حرکت پیشرونده گرید ۳ و ۴ معادل a , b در واحد حجم – میلی لیتر
Sperm Motility Index = SMI  :

اندکس کیفیت تمام نمونه با در نظر گرفتن تعداد و حرکت و مورفولوژی و میزان فضای آکروزومی اسپرم
Total Sperm in Sample  :

تعداد کل اسپرم های زنده در کل حجم نمونه
Total Functional Sperm in Sample  :

تعداد کل اسپرمهای دارای مورفولوژی نرمال و متحرک پیشرونده گرید ۳ و ۴ در کل حجم نمونه
Total Motile Sperm  :

تعداد کل اسپرم های متحرک در کل حجم نمونه

* علل غیر طبیعی بودن آزمایش اسپرموگرام
در بررسی های کمی مهمترین فاکتور تعداد اسپرم است و در برسیهای کیفی نیز مهمترین فاکتور حرکت اسپرم است .
بعضی از دلایلی را که می توانند منجر به غیر طبیعی بودن آزمایش اسپرم شوند :

زمان گرفتن اسپرم :

بهترین زمان برای آزمایش اسپرم ۷۲ ساعت پس از آخرین انزال است.مشاهده شده که هر روز که از آخرین انزال بگذرد به حجم مایع منی طور تقریبی ۴/۰سی سی و به تعداد اسپرم ها ۱۰ میلیون اضافه می شود باید یاد آوری شود که نمونه گیری بعد از ۷ روز نیز مناسب نمی باشد چرا که بعد از این زمان اگر چه تعداداسپرم افزایش می یابد ولی کیفیت حرکت آن بطور قابل ملاحظه ای کاهش دارد.
بد نیست د و نکته در اینجا ذکر شود اول آن که اگر زوجین قصد داشتن فرزند را دارند بهترین حالت؛ نزدیکی هر ۳۶ ساعت یک بار است(نه ۷۲ ساعت). نزدیکی در زمانهای کمتر و یا بیشتر شانس بارداری افزایش نخواهد داد ودوم اینکه این مطلب(افزایش اسپرم در طی زمان) در افراد طبیعی صدق می کند ولی در افرادی که تعداد اسپرم ها ی آنها به دلایل دیگری کم باشد؛ فاکتور زمان تاثیر کمی بر تعداد اسپرم ها خواهد داشت
در معرض قرار داشتن بیضه د ردمای بالا:

دمای مناسب برای ساخت اسپرم ۳۱ تا ۳۴ درجه است برای همین بیضه ها در خارج از بدن که دمای ۳۷ درجه می باشد قر ار دارند. حال اگر بیضه ها در شرایطی قرار بگیرند که نتوانند دمای ساخت اسپرم رافراهم کنند ؛ساخت اسپرم مختل خواهد شد مثل عادت داشتن به حمام گرم و طولانی ؛سونا ؛ لباس زیر تنگ ؛ نشتن های طولانی مثل شغل رانندگی
۳ – مشاهده شده است که آلرژی و حساسیت ساخت اسپرم را مختل می کند
۴- استفاده از دارو های خاص مثل سایمتدین اسپیرنولاکتون؛ اریترومایسین و مهمتر ازهمه کورتون ها
۵-مصرف زیاد الکل و مواد ی مثل ماری جوانا کوکاین نیز می توانند در عقیمی مردان نقش ایفا کنند در مورد کشیدن سیگار اقوال منتاقض می باشد بعضی از مطالعات سیگار را از عواملی میداند که در عقیمی مردان نقش دارد و بعضی این نقش را قایل نمی باشند در مورد مصرف چای و قهوه نیز مطلبی که دال بر نقش منفی آنها باشد ذکر نشده است
۶-آلودگی هوا و محیط :

در یک مطالعه مشخص گردیده که آلودگی هوا و مواد سمی باعث کاهش تعداد اسپرم می شوند در این مطاله مردانی که در روستا ها زندگی می کردند در مقایسه با مردانی که در شهر های آلوده زندگی می کردند دارای کمیت و کیفیت بهتری در آزمایش اسپرمو گرام بودند .
۷- سابقه ضربه به بیضه و یا جراحی آ ن و همچنین سابقه بیماری اوریون میتوانند از علل دیگر عقیمی در مردان و بالطبع یک آزمایش غیر طبیعی اسپرمو گرام باشد

باید یاد آور شد که کیفیت مایع منی در یک فرد روز به روز متغیر است و همین طور نتایج انالیز مایع منی بسیار وابست به تکنیک جمع اوری نمونه دارد. مثلا طول مدت عدم مقاربت قبل از جمع اوری نمونه اهمیت زیادی دارد و با هر روز عدم مقاربت تا یک هفته حجم مایع منی تاچهار دهم سی سی و غلظت اسپرم ۱۰-۱۵ میل در سی سی افزایش میابد. ولی وقتی دوره عدم مقاربت بیش از ۷ روز شود حرکت اسپرم ها کاهش میابد.به همین دلیل توصیه میشود که جمع اوری نمونه ۴۸-۷۲ ساعت بعد از اخرین مقاربت انجام شود.

برای به دست اوردن میزان پایه کیفیت اسپرم بایستی حدلقل ۲ نمونه انالیز مایع منی انجام شود.
نمونه مایع منی از طریق استمنا امیزش منقطع و یا کاندوم های مخصوص بدون مایع کشنده اسپرم جمع اوری شود. نمونه باید داخل ظرف شیشه ای دهان گشاد تمیز ریخته شود. لازم نیست که ظرف استریل باشد.

 

مایع شدن سیمن یا منی ( Liquefacation time ) در آزمایش اسپرم چیست ؟
مایع منی ، مایعی ویسکوز (کشدار) ، کدر ، سفید یا خاکستری و دارای بوی تند و زننده است و بلافاصله بعد از انزال منعقد (لخته) می شود .به طور طبیعی حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه پس از انزال یا نمونه گیری، منی به حالت مایع تبدیل میشود و طولانی شدن زمان بیش از حد مذکور غیرطبیعی است و میتواند نشان دهنده ی وجود عفونت باشد .

رنگ مایع منی (Appearance) در آزمایش اسپرم ؟
مایع منی از نظر رنگ باید نمای شیری رنگ باشد. زرد بودن یا نمای قهوه ای یا خونی غیرطبیعی محسوب می گردند.

pH مایع منی در آزمایش اسپرم ؟
PH مایع منی قلیایی و معمولا حدود ۷ تا ۸ می باشد . با گذشت زمان یا وجود عفونت PH مایع منی افزایش یافته و قلیایی می شود . بر عکس در مواردی که بیماریهای مزمن غده پروستات ، کیسه منی و اپی دیدیم وجود داشته باشد ، نمونه به طرف اسیدی شدن تغییر می کند.

تعداد نرمال اسپرم (Sperm Concentration) در آزمایش اسپرم ؟
تعداد اسپرم ها یا( Sperm count ) یا (Density): تعداد نرمال اسپرمها ۱۵ میلیون در یک سی سی مایع منی یا ۴۰ میلیون اسپرم در کل حجم انزال میباشد . اگر تعداد اسپرم ها کمتر از ۱۵ میلیون باشد الیگو اسپرمی و اگر تعداد اسپرم ها صفر باشد آزوسپرمی نامیده می شود.

ارزیابی تحرک اسپرم ( motility ) در آزمایش اسپرم ؟
پارامتر اصلی در تعیین کیفیت مایع منی ، تحرک اسپرمها است . چون اسپرمهای غیر متحرک قادر به عبور از مجاری تناسلی زن نبوده و نمی تواند تخمک را بارور سازد .در طبقه بندی قدیم چهار درجه بندی برای حرکت اسپرم ها در نظر گرفته شده بود که پس از مشاهده اسپرم ها در زیر میکروسکوپ برحسب میزان سرعت آن ها در این چهار گروه با معیار درصد بیان می شدند. که به صورت A و B و C و D یا ۴ و ۳ و ۲ و۱ تعریف می گردد. که A معادل ۴ بوده و به معنی حرکت سریع اسپرم ها می باشد. همچنین D معادل ۱ بوده و به معنی اسپرم های بدون حرکت یا immotile می باشد. در این تقسیم بندی حداقل حرکت A > 25% یا A+B > 50% باید باشد. کمبود حرکت اسپرم ها، آستنوسپرمی نامیده می شود.

در سیستم گریدینگ (درجه بندی) جدید سرعت اسپرم اهمیت کمتری دارد و این که اسپرم حرکت رو به جلو داشته باشد، در اولویت قرار دارد و حرکت اسپرم ها در ۳ گروه تقسیم میگردد:

حرکت پیشرونده Progressive motility
حرکت غیر پیشرونده Non progressive motility
بی حرکت Immotile
در این سیستم درصد حرکت پیشرونده اسپرم ها (Progressive motility) حداقل ۳۲% و کل اسپرم های دارای حرکت باید حداقل ۴۰% باشند.

Morphology یا شکل اسپرم ها در آزمایش اسپرم ؟
ارزیابی مورفولوژی بصورت کمی و کیفی بوده و شامل تشخیص اسپرمهای نرمال از اسپرمهای غیر نرمال و… است .شکل ظاهری اسپرم ها زیر میکروسکوپ معیارهای مشخصی دارد که توسط فرد ماهر یا دستگاه های کامپیوتری ویژه تعیین می گردد. درصد شکل طبیعی اسپرم ها در سیستم قدیمی حداقل ۱۴% و در سیستم جدید حداقل ۴% می باشد. اگر شکل اسپرم ها در نمونه ای کمتر از این اعداد باشد، تراتوسپرمی گفته می شود.

WBC در آزمایش اسپرم ؟
میزان طبیعی WBC یا گلبول سفید کمتر از ۱۰ در میلی لیتر است. مقادیر بیشتر از این مطرح کننده عفونت یا التهاب مایع منی بوده و لکوسیتوسپرمی نامیده می شود و نیاز به آنتی بیوتیک دارد .

RBC در آزمایش اسپرم ؟
در آزمایش اسپرم تعداد نرمال RBC کمتر از ۳ عدد است و در صورتیکه بدون افزایش WBC باشد ، نیاز به بررسی بیشتر با سونوگرافی وآزمایشات تکمیلی توسط متخصص ارولوژی یا فوق تخصص اورولوژی دارد .

Viability یا Vitalityیا تست زنده بودن اسپرم ها در آزمایش اسپرم ؟
در مواردی که اسپرم ها بی حرکت هستند، برای بررسی زنده بودن آنها از روش های رنگ آمیزی های ویژه استفاده می شود. در سیستم قدیمی میزان زنده بودن اسپرم ها حداقل ۷۵% و در سیستم جدید ۵۸% درنظر گرفته شده است.