کتاب بررسی رحم جايگزين از منظر : پزشكی ، حقوقی ، فقهی ، اخلاقی- فلسفی ، روان شناختی ، جامعه شناختی حاصل تلاش مشترك مشترك محققانی از عرصه‌های علمی پزشكی، حقوق، فقه، فلسفه، اخلاق، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی در معرفی ابعاد مختلف اين موضوع است كه در سميناری با همين نام ارائه شده است.

مقدمه کتاب :


استفاده از فناوريهـاي جديـد در زمينـه پزشـكي، ماننـد ديگـر عرصـه هـاي زنـدگي انسـان، امكانــات جديــد و پرثمــري را در اختيــار او قــرار داده اســت. پيشــگيري از وقــوع برخــي بيماري های خطرناك و همهگير، كاهش رنج بيماران و افزايش اميـد بـه زنـدگي ، از ثمـرات بهرهگيري از فناوري های جديـد علـوم پزشـكي انـد. بـهرغـم اينكـه بـا دسـتاورد های كنـوني نميتوان به رفع و درمان همه بيماريها براي همه افراد اقدام كرد، پيشرفت های دهه های اخيـر، امكان اميد به بهبود بسياري از بيماران را ايجاد كرده است . يكي از اين بيماريهـا، نابـاروري مردان و زنان است. تولد اولين فرزند حاصل از لقاح خارج رحمي در 1978 ايـن امكـان را براي زوجينِ نابارور فراهم ساخت كـه خـلاف چنـد دهـه قبـل، همچنـان بـه داشـتن فرزنـد اميــدوار باشــند. از آن هنگــام تــاكنون، تكنيكهــاي درمــان نابــاروري ماننــد تحريــك تخمكگذاري، IUI ،IVF ،ICSI ،GIFT ،ZIFT ،اهداي گامـت و اهـداي جنـين بـه شـكل گسترده ای مورد استفاده نيازمندان قرار گرفته است.

از ديگر روش های درمان ناباروري، استفاده از رحم جايگزين علاوه بر زوج نابارور، زني كه جنين را در رحم خود پرورش مي دهد تا پس از تولد ، آن را در اختيار زوج نابارور قرار دهد نيز نقش و اهميـت وي ژ های دارد. از ايـن روش در شـرايطي استفاده ميشود كه زوجه فاقد توانايي لازم براي حمل و پرورش جنين در رحم خود باشد. اما اسـتفاده از فنـاوري د ر زمينـه پزشـكي نيـز ماننـد ديگـر زمينـه هـا، پرسشـ هایي را برانگيخته است. ايـن پرسشـها در زمينـه هـايي چـون ديـن، اخـلاق، حقـوق، روان شناسـي و جامعهشناسي طرح ميشوند. تأسيس و گسترش رشته هایي مانند «اخلاق پزشـكي»، «حقـوق پزشكي» و «جامعه شناسي پزشكي» حاصل طـرح همـين پرسشهاسـت. بـراي مثـال، «اخـلاق پزشكي» حاصل تأملات و تعاملات فيلسوفان اخلاق و پزشكان اسـت و در زمينـه وسـيعتـرِ «اخلاق زيستي»، در مـورد مسـائلي نظـري شـكل گرفتـه اسـت كـه بـا پيشـرفت های علمـي و پزشكي، در اذهان فيلسوفان و نظريه پردازان اخلاق پديد ميآيند. اين زمينه هـا، چنـانكـه از نامشان پيداست، خصلت ميانرشت های دارند؛ زيرا تأمل درباره آنها و حل وفصلشان، در گرو ارتباطِ متقابلِ عالمانِ رشته های تخصصيِ مختلف با يكديگراست. آشكار است كه مسائل فوق، به تبع، در مورد استفاده از روش های كمك باروري نيـز به وجود آمده است. امروزه جامعهشناسان، روانشناسان، حقـوقدانـان، فيلسـوفان اخـلاق و عالمان ديني هر يك دغدغه هایي در مورد كاربردِ تقريباً گسترده اين روشها دارند . عالمـان ديني، از موضع تعاليم ديني كاربرد اين روشها را بررسي مي كنند. بهويژه در اديان سامي كه تعاليم شرعي گسترد های وجود دارد و ازدواج و توليد مثل، مطابق ضوابطي خاص صـورت ميگيرد، استفاده از روش های درمان ناباروري مي تواند پرسش هایي را فـراروي عالمـان دينـي قرار دهد. همچنين، روانشناسان، بـهويژه روانشناسـانِ كـودك و خـانواده و روان شناسـان اجتماعي، كاربرد روش های درمان ناباروري را قابل توجه مي يابند. تأثير اين روشها بـر روان زوجين نابارور يا اهداكنندگان گامت و كـودك حاصـل از درمـان، موضـوع مطالعـه آنـان است. فيلسوفان اخلاق، به چگونگي توجيه اخلاقي، حقوق دانـان، بـه روابـط حقـوقي افـراد دخيل در مسئله و وظايف و تكاليف آنان نسبت به يكديگر و جامعـه شناسـان بـه پيامـ د های اجتماعي كاربرد روش های درمان ناباروري و تحولات جمعيتي حاصل، مي انديشند. پرسـش اصلي جامعهشناسان اين است كه آثار اجتمـاعي ايـن قبيـل درمانهـا چيسـت و چـه سياسـت جامعهشناختي و جمعيتشناختياي را ميتوان و بايد در مورد آنها برگزيد. با توجه به اينكه در شرايط كنون ي، در جامعه ما، روش های كمك بـاروري بـهتـدريج استفاده ميشوند، ميتوان انتظار داشت كه جامعه ايران نيز به زودي با دشـواري های نظـري و عملي گوناگونِ كاربرد اين روشها مواجه ش ود. به همين دليل، ضـروري اسـت هـم زمـان بـا استفاده از اين قبيل درمانها، عالمـان و متخصصـان رشـته هـاي مـرتبط بـا مسـئله، از جوانـب گوناگون به بررسي آن بپردازند. به همـين منظـور، پژوهشـكده فناوريهـاي نـوين علـوم پزشـكي جهـاد دانشـگاهي ـ ابنسينا، سيزدهمين سمينار تخصصي باروري و ناباروري را با موضوع «رحم جايگزين»، در روز های دوم و سوم آبان ماه 1386 در تهران برگـزار كـرد . روش درمـاني رحـم جـايگزين علاوه بر مسائلي كه مانند ديگر روش های كمـك بـاروري ايجـاد مـي كنـد، مسـائل نظـري و مشكلات عمليِ خاص خود را دارد كه مـي توانـد آن را موضـوع مطالعـه اي جداگانـه قـرار دهد. اهداف پنجگانه برگزاري سمينار ميانرشت های رحم جايگزين عبارت بودند از:

1 .تشريح جنبه های مختلف مسئله رحم جـايگزين در حـوزه هـاي پزشـكي، فقهـي، يازده حقوقي، فلسفيـ اخلاقي، جامعهشناختي و روانشناختي؛

2 .بررسي مشكلات طرف های توافق در درمان با روش رحم جايگزين؛

3 .بررسي و اصلاح باورها و نگرشـ های موجـود در ميـان متخصصـان و سـاير افـراد جامعه نسبت به درمان با روش رحم جايگزين (بسترسازي فرهنگي)؛

4 .ارائهراهكارمناسب براي رفع يا كاهش مشكلات درمان باروش رحم جايگزين؛

5 .ايجاد بسترمناسب براي تصويب قوانين و مقررات و ايجاد رويه های قضايي.

چنانكه از اهداف فوق برمي آيد، برگزاركنندگان سمينار در پي اين مقصود بو دنـد كه با در نظر گرفتن شرايط كنوني، اين روش درماني خاص را بيشتر معرفي كننـد و امكـان و شرايط استفاده از آن را روشن تر و سهلتر سازند. اين هدف البته زمـاني محقـق مـي شـود كه بسترفرهنگي مناسبي در راه تحقق آن ايجاد شده باشد . ناباروري هنوز در ميـان بسـياري از خانواده های ايراني، مشكلي بزرگ تلقي مي شود و روش های سنتي رفع اين مشـكل ماننـد فرزندخواندگي هنوز در ميان اقشاري از جامعه ايران پذيرفته نيست . جامعـه مـا همچنـان در معرض ناهنجاري های رواني و اجتماعي ناشـي از ايـن مشـكل اسـت . بنـابراين آشـنا سـاختن زوجين با روش های درماني كمك باروري در ضمن لحاظ كردن موقعيت رواني و اجتمـاعي آنها، گام نخست در راه ترغيب آنان به بهره گيري از روش های كمكبارورياي مانند روش رحم جايگزين است. براين اساس نتايج مـورد نظـربرگزاركننـدگان و شـركت كننـدگان در سمينار را ميتوان بررسي و ارزيابي موارد زيردانست:

1 .روش درماني رحم جايگزين، عوارض و نتايج آن؛

2 .واقعياتموجود جامعهشناختيوروانشناختيِ مربوطبهروش درمانيرحم جايگزين؛

3 .وضعيت حقوقي رحم جايگزين؛

4 .مباني اخلاقي درمان با روش رحم جايگزين؛

5 .نظريات و احكام فقهي مربوط به درمان با رحم جايگزين؛

6 .ارائه راهكار های مناسب. سمينار با ارائه مقالات تخصصي، پوستر و سـخنراني های جـامع در قالـب شـش پانـل تخصصيِ پزشكي، اخلاقي، فقهي، حقوقي، روان شناختي و جامعـه شـناختي، معرفـي برخـي موارد درماني خاص و بحث های گروهي برگزار شد.

اين كتاب حاوي مجموعه مقالات تخصصيِ ارائه شده در سمينار است. اين مقالات، با توجه به پانل های سمينار، در شش بخش تنظيم شده اند تا امكان استفاده مناسب و مقتضـي، براي خواننده علاقهمند فراهم آيد. همه مقالات ايـن كتـاب مـورد داوري علمـيِ جمعـي از متخصصانِ موضوع مربوط و رؤساي پانل قرار گرفتهاند و با توجـه بـه بـديع بـودن موضـوع دوازده سمينار، نخستين مقالات تخصصي به زبان فارسي هستند كه روش درمـاني رحـم جـايگزين را موضوع كار خود قرار داده اند، آن را از زواياي گوناگون كاويده انـد و در يـك كتـاب، در كنار هم انتشار مي يابند. بنابراين كتاب نيز مانند سمينار، ميـان رشـت های اسـت و مـي تـوان اميد داشت كه زينپس، متخصصان رشته های مرتبط با موضـوع كتـاب، بـا در نظـر گـرفتن مباحث آن، بيش از پيش به جوانب مختلف اين روش درمان ناباروري بپردازند. از ديگر دستاورد های مهم و باارزش سمينار، پيشـنهاد اصـلاح مـاده 19 قـانون ثبـت احوال به مجلس محترم شوراي اسلامي به منظور رفع يكي از مشـ كلات قـانوني كنـوني در صدور گواهي ولادت است. مطابق ماده 19 قانون ثبت، پزشك معالج در امر زايمان مكلف است گواهي تولد را به نام بانوي زايمانكننده صادر نمايد، اين در حـالي اسـت كـه بـانوي جـايگزين بـراسـاس توافق و قراردادي پيشين، بايد كودك را به زوجين نابارور تحويل دهد. براين اساس، يا پزشك معالج بايد برخلاف قانون عمل كند و گواهي را بهنامزوجـين نابارور صادرنمايد، يا بانوي جايگزين مجبوربهاظهار خلاف واقع بهنفع زوجين ناباروراست. با توجه به اين موارد، پژوهشكده ابن سينا در اقدامي ابتكاري و نـو، پيشـنهاد اصـلاح ماده 19 قانون ثبت احوال را به مجلس شوراي اسلامي مطرح كرد كه خوشبختانه با استقبال مواجه گرديد و هماكنون نيزمراحل قانوني خود را طي ميكند. متن ماده واحده به اين شرح است: «پزشك يا مامايي كه بر اساس ماده 19 قانون ثبت احوال مكلف به صـدور گـواهي ولادت ميباشد، موظف است در صورت تأييد كتبي يكي از مراكز درمان نابـاروري مبنـي بر انجام عمل درماني رحم جايگزين، گواهي ولادت موضوع ماده 19 قانون ثبت احـوال را به نام زوجين نابارور معرفي شده توسط مراكز مذكور صادر نمايد . كليـه مقـررات مغـاير بـا اين ماده واحده، ملغيالاثراعلام ميشود». در پايان، ضروري است از زحمات بيدريغ جناب آقاي دكتر سيد محمدرضا آيتي، جناب آقاي دكتر حبيباالله رحيمي، همكاران عزيز و سـخت كـوش پژوهشـكده، مـديريت محترم سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها «سمت» و كلية همكـاراني كـه صادقانه ما را در برگزاري سمينار ياري نمودند، تشكرو قدرداني كنيم.

فهرست مطالب :

بخش اول: مقالات پزشكي
   1. رحم جايگرين؛ تعريف، انواع و ضرورت استفاده از آن در درمان ناباروري / محمدمهدي آخوندي، زهره بهجتي اردكاني
   2. مشاوره و ارزيابي در جايگزيني رحمي / زهره بهجتي اردكاني، محمدمهدي آخوندي، فاطمه شيدفر
   3. رحم جايگزين، عوارض و انتخاب داوطلبين / دًكتر محسن معيني
بخش دوم: مقالات فقهي
   4. احكام وضعي رحم جايگزين / سحر ساعدي
   5. الرحم البديل / آيت الله قائني
   6. بررسي احكام وضعي استفاده از رحم جايگزين / دكتر زهرا گواهي
   7. مادر جايگزين و راههاي مادر شدن / دكتر سيدمهدي موحد ابطحي
   8. واكاوي احكام فقهي نسب در كودك متولد از رحم جانشين / دكتر حسين ناصري
بخش سوم: مقالات فلسفي
   9. بررسي اخلاقي رابطه پولي در رحم جايگزين / دكتر كيارش آرامش
   10. چون مهر فرزند / دكتر حسن جعفري تبار
   11. اخلاق زيست‌شناختي در چارچوب اخلاق فضيلت / محسن جوادي
   12. بررسي مادر جايگزين از منظر فايده انگاري عمل محور/ سروش دباغ
   13. چالشهاي اخلاقي و مذهبي پيرامون رحم جايگزين / محمد دليرراد، مهريار حسينعلي فام، الميرا جعفري‌زاده
بخش چهارم: مقالات روان شناسي
   14. رحم جايگزين: تجربه مادر و زوج درخواست كننده / دكتر مريم بختياري، دكتر بهزاد قرباني
   15. بررسي نگرش زنان و مردان ايراني درباره رحم جايگزين / فرشته حقيقت، سميه زادهوش، زهره علاءالديني، سميه معتمدي، دكتر سيدكاظم رسول‌زاده طباطبايي
   16. جنبه‌هاي رواني بارداري به روش رحم جايگزين در زنان ميزبان جنين / زهرا فضلي خلف، دكتر عبدالله شفيع‌آبادي
   17. بررسي نقش و جايگاه حرفه مددكاري اجتماعي در فرايند رحم جايگزين / كاظم قجاوند
   18. مطلع ساختن فرزند حاصل از رحم جايگزين، خانواده و اطرافيان در ... / دكتر بهزاد قرباني، زهره بهجتي اردكاني
   19. رحم جايگزين: نگاهي بر جنبه هاي مختلف و چالشهاي آن / دكتر حميد يوسفي، دكتر شهربانو قهاري 
بخش پنجم: مقالات جامعه‌شناسي
   20. رحم جايگزين: پزشكي شدن مادري / دكتر محمود قاضي طباطبايي، ابوعلي ودادهير
   21. بازانديشي خويشاوندي / شيرين گرمارودي
بخش ششم: مقالات حقوقي
   22. صحت قرارداد استفاده از رحم جايگزبن / محمد تقي جلاليان
   23. مسئوليت مدني ناشي از رحم جايگزين / حبيب‌الله رحيمي
   24. قرارداد استفاده از رحم زن / هاميرا رخشنده‌رو
   25. حقوق اشخاص ثالث در قرارداد مادر جانشين / دكتر غلامعلي سيفي
   26. اجاره رحم در حقوق ايران / دكتر سيدمرتضي قاسم‌زاده
   27. توالد بدون عشق / دكتر ناصر كاتوزيان
   28. اصدار گواهي ولادت و سند سجلي براي نوزاد حاصل از ... / دكتر علي رضا ميلاني فر، دكتر محمد مهدي آخوندي، دكتر زهره بهجتي اردكاني، دكتر آزاده عبدالله‌زاده